ԳԵՎՈՐԳ ՂԱԶԱՐՅԱՆ | Եզրին

Posted on Սեպտեմբերի 26, 2010

1


Պատկերացրեք…
Անիրականության անտեսանելի ծովում, ուր ոչինչ չի նշմարվում, ուր չես կարող տեսնել անգամ քթիդ դիմաց պարզած ձեռքդ, սկսում ես նկատել մի ինքնալուսավորվող, վրայից մի քիչ հարթ, ստորին հատվածում դեպի ներքև ձգվող անհարթություններով սպիտակ քարակտոր: Կատարյալ մթության և մալևիչյան սևության մեջ հայտնվում է առաջին նշմարվող կետը:
Չունենալով համեմատության առարկա՝ դու չես կարողանում պարզել նրա` քարի մեծ կամ փոքր, մոտ կամ հեռու լինելը, իրական է այն, թե ոչ, քանզի չես կարող դիպչել նրան: Այն պարզապես երևում է:
Մի քանի վայրկյան զարմացած նայելով լուսարձակման այդ միակ աղբյուրին՝ սկսում ես նշմարել ևս մի բան. կարծես թե այդ անհատակ մթության խորությամբ լցված անդունդի մեջ սառած քարից կառչել է մի ձեռք: Այո, այո, դա մարդու ձեռք է: Նրա բոլոր մկաները պրկված են, ջլերը ձգված… Նա նյարդային շարժումներ է անում մատներով` ցանկանալով մի քիչ ավելի խորը կառչել այդ քարից: Նա տեղ է ցանկանում բացել մյուս ձեռքի համար էլ, սակայն անհաջող:
Այս պահից սկսած՝ հասկանում ես, որ քարը մոտ է և փոքր, քանզի ընդամենը մեկ ձեռք է կարողանում նրանից կառչել: Հաճախ այդ քարը դողդողում է, և կախված մարդն սկսում է աղաղակել: Այդ քարը նրա վերջին հենասյունն է, վերջին ամուր կետը անհունության, անվերջության այդ ծովում:
Ձեզ մոտ հարց է ծագում, թե շա՞տ են այսպիսինները, ովքեր կախված են վերջին շնչի թելի վրա այն պահից, երբ ձեռքի մեկ աննկատ շարժումը կարող է բերել նրանց անկումը:  Այստեղ բոլորն են, բոլորի քարերը…
Միլիոնավոր լուսավոր, հարթ, մեծ ու փոքր քարեր: Նրանք ընթանում են այդ մթության անապատի միջով, որտեղ երբեք արև դուրս չի գալիս, այնտեղ, որտեղ ամենամեծ լուսատուն ամենամեծ քարերն են, որոնց այդքան էլ հաճախ չես կարող տեսնել … Նրանք լուսավորում են գոյություն չունեցող հորիզոնը:
Ահա դրանցից մեկն անցնում է գլխավերևով. ցանկանում ես նայել նրան, սակայն չի հաջողվում, փորձում ես մի կերպ հարմարվել` տեսնելու համար այդ ահռելի քարակտորը, որի տերը ապրում է նրա վրա, այլ ոչ թե նրանից կախված: Թախանձանքի ու տառապանքի արցունքների միջով նայելիս ուրիշի քարը խամրում է, մեկ մեծանում, մեկ ստանում ինչ-որ աուրա և նորից կորցնում այն: Չես հասկանում` կարո՞ղ ես արդյոք նրան հասնել, թե՞ ոչ…
Ահա, կարծես… Ո´չ: Այն մի մատնաչափ ավելի հեռու գտնվեց, քան իմ դառը իրականությունը:
Հանկարծ ահռելի քարի լույսի ներքո սկսում ես ինչ-որ ուրվագծեր տեսնել: Հեռու, մոտիկ անհասկանալի կետեր ու կետիկներ: Նրանք դողդողում են՝ կարծես ցանկանալով իրենցից գցել անցանկալի կախյալներին: Մյուսները մեծ են, այնքան ամուր ու հաստատուն, որ անգամ իրենք են պատրաստ առաջնորդելու իրենց տերերին:
Եվս մեկը, որն այնքան փոքր է, որ… այն իմ առաջ է, ես դա զգում եմ, քանզի այլապես նրա փոքրության պատճառով չէի կարողանա նրան տեսնել: Լուցկու տուփի մեծությամբ քարը գրեթե լույս չի արձակում, այն սպառել է ինքն իրեն: Քարը երևում է միայն այն պատճառով, որ մոտակայքում է դեռ այն հսկայական լուսավոր քարը, որը չնայած արդեն չի երևում շրջակայքում, սակայն իր լուսավորությամբ կարծես հուշում է ինձ, փսփսում իմ ուղեղում. «…Ես քեզ մոտ եմ, հետևում, ներքևում… ի՞նչ կարևոր է, թե որտեղ եմ. ես քո շուրջն եմ և ոչ մի տեղ»:
Ուշադրությամբ նայում եմ փոքրիկ քարին՝ ցանկանալով նկատել նրա «տիրոջը». մի քանի վայրկյան, և ահա նա, ավելի ճիշտ՝ նրա ձեռքի երկու մատները` ցուցամատն ու մատնեմատը: Նրանք թվում են անկենդան, քանզի այդ փոքրիկ քարից էլ անկենդան են և իրականում հենց իրենք կարծես քարից լինեն:
Հանկարծ գոյություն չունեցող տարածության գոյություն չունեցող կարճ ժամանակահատվածով մի պայծառ լույս է անցնում… Ուրախության իմաստ չկա, քանի որ դա առիթ չէ ուրախության, իսկ պայծառ լույսի  տված պատկերը մնաց ուղեղիս ծալքերում. մի ակնթարթում  տեսա փոքրիկ քարի ձեռքի շարունակությունը, նրա դիմագծերի կազմած հայացքը, նկատեցի նրա կնոջը, ով ամուր գրկել էր ամուսնու պարանոցը, մյուս ձեռքով անդունդի մեջ էր պահում երկու, ո´չ, չորս երեխաներին. մյուս երկուսը կախվել էին հոր և մոր ոտքերից:
Դու տեսա՞ր դա… տեսա մի ակնթարթ, սակայն պատկերը երկար ժամանակ  մնալու է իմ մեջ, պատկերը գծել է իր խորը խազերի հարաբերական գծերի ամբողջությունն իմ մտքում: Աչքերս փակ են, բայց շարունակում եմ տեսնել նրանց՝ շարունակելով տառապել ներքին հուզումներից, ես բացում եմ աչքերս մի պահ, ցանկանում եմ, փորձում եմ… Ո´չ, չեմ կարողանում օգնել:
Ամեն մի բառն այստեղ բազմակետ է, ամեն մի ավարտուն նախադասություն ունի շարունակություն, անտեսանելի շարունակություն, ամեն մի լուսավոր կետ այստեղ մթություն է, այն մաս է անհուն ու անիրական մթության:
-Իսկ դո՞ւ:
-Ի՞նչ իսկ ես: Ես էլ ունեմ իմ քարը, որն ամուր է կարծես: Կարծես խոսում է ինձ հետ, նայում: Ինձ թվում է, թե այն մարդանման է: Քարս շատ մեծ չէ, լավագույն դեպքում՝ սկուտեղի չափ: Այն հարթ է, և ես մինչև արմունկներս թառել եմ նրա վրա, իսկ մարմնիս մնացած հատվածը կախվել է դատարկության մեջ: Մեկ-մեկ գլխով շոյում եմ իմ քարը… ես տեսնում եմ նրան: Իմ քարը լուսավոր է, փոքր, սակայն լուսավոր: Այն ինձ տանում է, և ես չեմ ցանկանում նրանից բաժանվել, չնայած ժամանակի մեծ մասը ինձ համար անհասկանալի պատճառով ստիպված եմ լինում կառչել մատներով նրանից: Չեմ հասկանում, թե ինչու եմ դա անում, սակայն այդպես է ստացվում:
Հազարից մեկ նկատում եմ հենց իմ քարի շուրջը պտտվող մյուս` շատ ավելի փոքր  քարեր(ս):
Երբ նկատում եմ, հաճախ հայացքս սառչում է դրանց վրա, որոնք մի տեսակ թույլ են ինձ թվում,  դրանք չեն ցանկանում, կարծես, միանալ իմ հիմնական քարին: Նրանք ինձ հետ են և, միաժամանակ, առանձին:
Յուրաքանչյուրն իր մոտ է քաշում, խնդրում է իրենից կախվել. Ավա՜ղ, ես չեմ ցանկանում:
Նրանցից մեկն ինձ խոսք է տալիս մեծանալ, մի հսկայական ժայռի վերաճել, մյուսը խոսք է տալիս ամուր ու հաստատուն լինել:
Բայց նույն պահին նրանք պատրաստ են շարժվելու ու անդունդը նետելու ինձ: Ես դա զգում եմ, պարզապես զգում…
Իմ քարն ամուր է արդեն երկար ժամանակ, թվում է, թե այն պատրաստ է ինձ տանելու, պատրաստ է իմ փոխարեն պահվելու անդունդի եզրին:
Եվ դա այդպես է. նա ինձ հաճախ սեփական մի քարաբեկորի պես բռնում է, միացնում իրեն, օգնում, որ անգամ չմտածեմ ներքև նայել:
Ահա’, նա ժպտում է:
….

Եվ մի օր եկավ, եկավ երազ երազի մեջ, եկավ այն երազային երազը, որ ցույց էր տալու ապագան, այն վախ էր` ահ ու սարսափ, և նա գալիս էր: Ձախ ձեռքիս ժամացույցը էլեկտրական էր, սակայն տկտկում էր` կարծես ցանկանալով հիշեցնել, որ գալիս է անբեկելի պահը, պահը, երբ…
Ամեն ինչին վերջ կա, ինձ ու իմ քարի միասնությանը նույնպես. երազում տեսա, թե ինչպես է իմ քարը ընդունել մի տարօրինակ մարմանավորում, որը նրան մի փոքր անգամ չէր տգեղացնում: Նա մի այլ աշխարհում էր, և որն ամենակարևորն էր, ես տեսա  նրան. նա ուրիշին էր պահում:
Աչքերս բացվեցին… դեռ ո´չ: Ես շոշափում եմ իմ քարը, նա այնքան էր, որքան կար, նա նույնն էր: Ժպտում էր կարծես:
-Նո՞ւյնն էր:
-Ո´չ: Ես տեսա այն ապագան, որն իմ քայլերի, գործողությունների արդյունքն էր, այն ապագան, որտեղ իմ վերջին սյունն անկում է ապրում ու քանդում իմ տաճարը:
Սա էլ հավերժական չէ, և ես դա հասկացա: Բա՞յց: Հարցեր… Ինչո՞ւ, ե՞րբ, ո՞վ…
-Ի՞նչ էական է:
-Լավ, բա եթե էական չէ, ուրեմն ի՞նչ անեմ:
Նայում եմ քարին, նա ժպտում է: Չեմ ցանկանում նրան պատմել իմ տեսածը, չեմ ցանկանում չտեսնել նրա ժպիտը: Իսկ դա իմ պատմելուց հետո այնքա՜ն իրական է ինձ թվում:
Մոռանալ բոլոր հարցերը և մտածել այն ապագայի մասին, երբ գալու է վերջին պահը,  պահը հրաժեշտի: Ի՞նչ է լինելու, ո՞ւր է գնալու:
Կրկին հարցեր:
Ապրել վաղվա օրով, նշանակում է չապրել ներկայով, իսկ ներկայով չապրելն ապրել չէ. դու սպասում ես, սպասելիքի  ու գալիքի սպասումի հանդեպ կյանքը դառնում է դժոխք:
Տըկ-տըկ… այն գալիս է: Տըկ-տըկ, այն մոտենում է: Ամեն մի վայրկյան բերում է նրան, անխուսափելիորեն նա մոտենում է: Քնել չեմ ցանկանում, քանզի այն արագացնում է ժամանակի ընթացքը: Փորձում եմ ընդդիմանալ քնին, փորձում եմ ձգել իմ իրականությունն այնքան, որքան կարող եմ: Փորձում եմ երկարացնել… Քունը ավելի շուտ է գալիս:
Այն գալիս է իբր հանգստություն պարգևելու: Սակայն նրա պարգևն այլ է: Այն նաև տեսիլքներ ու երազներ է բերում, ապագայի տեսիլքը: Այն ավելի հստակ է, այն չի խամրում, դու զգում ես քո երազը, ինչպես իրականությունը, դու տեսնում ես ամեն ինչ:
Ահա այդ ապագան. նա շարժվեց իմ տակ, նա դողաց, և ահա նա ճոճվում է, թեքվում է ինձ անդունդը նետելու պարզ ու հաստատ կամքով: Նա այլևս իմը չէ, նա ուզում է ազատվել ինձնից: Նա դա անում է իմ կամքին հակառակ: Նորից պատկերը հստակ է: Կատաղած իմ դառը իրականությունից՝ փորձում եմ ատամներով պահել ինձ. այն չի ցանկանում, ձեռքերս արյունոտվել են: Իմ ձեռքերը քարից չեն, ինձ պահել են ու օգնել, ես չեմ տեսել դեպք, երբ քարս ցանկացել է ինձ ներքև գցել: Ես դա չէի տեսել, և իմ ձեռքերն անպատրաստ էին: Ես չեմ հասկանում` ինչ անել, ակնթարթներն անցնում են, իսկ իմ ոտքերի տակ ՄԱՀԸ բացել է իր երախը, նրա աչքերը պսպղում են, իմը` Ո´չ: ՄԱՀՆ աննպատակ չի գալիս, քանզի ապագան միայն նա գիտի և գիտի, թե ում մոտ է անհյուընկալ հյուընկալության արժանանալու:
Մի պահ լռություն տիրեց…
Ես հասկացա. դա երազ է: Ընդամենը: Արթնացա, շոշափեցի` նա տեղում է: Սակայն մի պահ անց այն առաջին անգամ ճոճվեց, ահա նա թեքվում է, այն ամենը, ինչ ես տեսնում էի… ՄԱՀԸ ոտքերիս տակ բացել է իր երախը, և նրա աչքերը պսպղում են, իմը՝ Ո´չ: ՄԱՀԸ աննպատակ չի գալիս, քանզի ապագան միայն նրան է հայտնի, իմ դեպքում, ինձնից բացի…
Եվ ես նայում եմ նրան, որն այլևս չի ժպտում: Արցունքը գլորվեց դանդաղ իմ այտի վրայով, գնաց կախվեց իմ դնչից: Ես չէի կարող թույլ տալ, որ իմ մարմնի մի մասը` արցունքը, ինձնից կորչի, և երբ զգացի, որ նա ընկնելու է, ձեռքերս  բաց թողեցի ու անկում ապրեցի նրա հետ:


Եվ ես արթնացա: Ուղիղ իմ աչքերի դիմաց անկողնուց վեր թռա: Շոշափում էի մարմինս: Ուղեղովս մի միտք անցավ. «Դա երազ էր»…
Ես քայլում էի և սրտումս զգում, որ մի բան այն չէ: Հարց էի տալիս, ցանկանում պատասխան ստանալ և միաժամանակ շորերս էի հագնում: Հասկանում էի, որ պատրաստվում եմ տնից դուրս գալ: «Բայց ո՞ւր պետք է գնամ: Ի՞նչ է պատահել ինձ հետ, գրողը տանի: Գժվե՞լ եմ, ինչ է»:
-Ո´չ, ես խելագար չեմ, -պատասխանեցի ինքս ինձ:
Բացեցի տան դուռը, վերևից հայացք նետեցի ինձ վրա. պաշտոնական էի հագնված: Նորից շոշափեցի շորերս. ահա ինչ-որ թուղթ զգացի գրպանում: Հանեցի այն և ինքս ինձ սկսեցի ընթերցել. «…և այլն, և այլն։ Հրավիրում ենք Ձեզ ներկա գտնվելու հարսանյաց արարողության և այլն, և այլն… Ժամը` 12.00…»:
Թուղթը, որ կիսապատառոտված էր, նախկինում բացիկ էր եղել: Հակառակ կողմում ձեռքով ինչ-որ բան էր գրված, որը չկարդացի, իսկ դրա տակ ստորագրություն էր. ինչ-որ:
Տաքսին դանդաղ էր գնում, բայց գիտեր, թե ուր: Վարորդը սուլում էր ինչ-որ անհասկանալի մեղեդի, որի բնօրինակը հնչում էր ռադիոյով: Նա երկու ձեռքով պինդ բռնել էր ղեկը, նա պինդ էր բռնել այն: Միակ բանը, որի վրա ես ուշադրություն դարձրի:
-Սա՞ է նրա քարը,-հարցրի ինքս ինձ:
Գլուխս հաստատաբացասական թափ տվեցի, և վարորդը դա նկատեց, իսկ ես նկատեցի, որ նա նկատեց:
Հասանք տեղ…
Ես բացեցի մեքենայի դուռը` մինչև այդ վճարելով վարորդին: Կանգնեցի դռան մոտ` չցանկանալով շուռ գալ թիկունքով դեպի տաքսին. վարորդը գլխով արեց: Ես էլ ի պատասխան:
Տաքսին շարժվեց` տեղ հասցնելով իր հերթական զոհին. կարծես թե վարորդը դեռ սուլում էր այն նույն մեղեդին:
Խորը շունչ քաշեցի  և սկսեցի զգալ ինձ շրջապատող աշխարհը: Մինչև այդ ինձ թվում էր, թե աշխարհը այնքանն է, որքանին ես կարող եմ ձեռք տալ և շոշափել:
Ավա՜ղ, այն ավելի մեծ էր և իր մասին հիշեցրեց քիչ անց: Ականջիս հասավ պարեղանակ. այո´, դա հարսանիք էր:  Ինքս ինձ ժպտացի ու շրջվեցի. մոտ 200 մետր հեռավորության վրա պարում էին, ինչ-որ աղմուկ-աղաղակ էր, բոլորն ուրախ էին: Մեքենաների շարասյունը կանգնած էր նրանցից ոչ հեռու: Դանդաղ նրանց ընդառաջ էի գնում` զգալով, որ նրանք, հաստատ, ինձ չէ, որ սպասում են: Թևքերս ուղղեցի, նայեցի փայլող կոշիկներիս. ինչ-որ հուսահատ ժպիտ անցավ իմ առջևից,  ես նրան պատասխանեցի:
Ընթացքում գլուխս բարձրացրի. արդեն շատ մոտ էի` նրանցից մոտ 40 մետր հեռու: Տեսնում էի բոլորին ու աչքերով զննում` կարծես ցանկանալով տեսնել:
Վայրկյաններ անց մոտեցան երկուսը, մոտեցան մարդկանց անկանոն ամբոխին: Բոլորն ուրախ էին. կանխատեսնում էին իրենց համար հաճելի կատարվելիքը:
Ահա նա: Լուսավոր սպիտակ, ինչպես իմ երազում էր: Իրոք, նա մարդանման էր: Նա էր, նա: Չէի մտածում: Չէի հասկանում՝ ինչ մտածել: Մի պահ ժպտացի, իբր թե ես էլ եմ ուրախ, մի քանի քայլ ընդառաջ եկա և նորից կանգ առա:
— Ո ՞ւր եմ գնում:
Ժպիտս կորավ, մեռավ, սատկեց… Ես հուսահատ նայեցի դեպի նա: Նա չէր նայում այս կողմ: Ցանկացա կանչել նրան։
-Ա…..,-անունը խեղդվեց իմ կոկորդում, միտքս զարկվեց անտեսանելի պատին, ձայնս անհետացավ` դեռևս դուրս չեկած իմ շուրթերից:
Ձախ ձեռքով տրորեցի ճակատս:  Զգացի. ոչ ոք ինձ չի նկատել և չեն էլ պատրաստվում:
Երկու քայլ հետ..
Ես հաստատուն էի:
Վստահ, որ… վստահ այն ամենում, ինչ անելու էի: Եվս մի քանի քայլ հետ կատարեցի: Շրջվեցի թիկունքով դեպի նա, ու քայլերս արագացան` ավելի ու ավելի արագ:
Ես  ընթանում էի արդեն մյուս կողմին ընդառաջ, այն կողմին, որտեղից եկել էի:
Անցա անգամ այն տեղը, որտեղ որ կանգ էի առել:
Սկսեցի վազել…
«Բարձունք, բարձրություն, խորություն, անդունդ, անկում»,-ահա այն բառերը, որոնք անցան իմ մտքով։-«Կամուրջ», — վերջում ավելացրի:
Աչքերս փակ էին, դիմացս ազատ էր: Մի պահ բացեցի, որպեսզի տեսնեմ, թե ձեռքս ուր եմ դնում՝ այդկողմ նետվելու համար:
Անվերջություն:
Եվ ես ընկա…
Ես պոկվեցի իմ քարից, այն դուրս պրծավ իմ ձեռքերից։ Հուսով եմ, որ մինչև հատակին հասնելը կկորցնեմ գիտակցությունս ու կյանքիս առաջին ու վերջին թռիչքի վերջում չեմ զգա ոչինչ, չեմ զգա դաժան իրականության վերջին ցավագին հարվածը…
Պատկերացրի՞ք:
15.01.2010

Խոսքերն Ավելորդ են
Ասում եմ , որ Հին սպարտայում երկար խոսել չեն սիրել, քանզի գտնում էին, որ խոսքի ճոխությունը չէ, ոչ պետք է ապացույց հանդիսանա այն պնդումների, որոնք նշվել ։ ըստ Սպարտացու, գործն էր ապացուցում կարճ ու հստակ ասվածը, իսկը նման լատինական մի խոսքի՝ argumentum ornitlogicum* (Ապացույցն է զարդարում ճշմարտությունը)։ Ասում էին նաև (Այս պնդումը այնպիսինների շարքից է, որը կատուկ է փիլիսոփայական հայեցակարգին) , որ երբ մարդը ցանկացավ արտահայտել իր զգացումներն ու զգացմունքները, ձեռք բերեց լեզվի ճարտարը և սկսեց բարբառել, ստեղծեց կամ պտավ ու ժառանգեց բառեր՝ նկարագրող այս կամ այն նյութն ու երևույթը, սակայն պահն ու ժամը  եկավ, երբ մարդը հասկացավ խոսքի անկատարությունը ու սեփական միտքն ու զգացումը խոսքով արտահայտելու անհնարինությունը։ Եվ այդժամ մարդը սկսեց խոսքը զարդարել երաժշտությամբ, որը հարստացրեց խոսքը, զարդարեց այն աննկարագրելի զարդանախշերով։
Պնդում են , սակայն, որ սա էլ իր վերջնական նպատակին  չհասավ, ու մարդու ներաշխարհը մնաց անփոխանցելի ու անհասանելի մյուսների համար։ Առայսօր դիմացինի ներքին տիեզերքը տեսնել տրվում է միայն ընտրյալներին, ովքեր ոչ խոսքի ուժով են թափանցում այդ թվացյալ աշխարհի եթերային դռներից այն կողմ, ոչ էլ երաշժտության ու լեզվի թոթովանքի միաձուլման ուժով։ Եվ այն հարցին, թե այդ դեպքում ինչո՞ւ է խոսքը տրված մեզ, պատասխանը, կարծես թե, մեկն է մնում։ Միակ ենթադրությունը այն է, որ մարդուն ի սկզբանե տրված չէր ձայնավոր խոսքը, կամ էլ դրա կարիքը չի եղել։
Խոսքը պարզունակ է, մերօրյա աշխարհում գերպարզեցած, և եթե հնում գրագետությունը բացառիկների մենաշնորհն էր , ապա այժմ՝ ամեն անարժանի։ Պարզեցված խոսքը դարձել է այժմ տեղեկատվության տարածման միջոց միայն. Գրվում են գրքեր, ինչ-որ լեզվով բարբաջել ցանկացողների ու տեղեկատվությամբ փոխանակվելու համար։ Գրքերը համոզում եմ մեզ, որ 15 օրում հնարավոր է զգալ մի ամբողջ մշակույթի զարդը՝ լեզուն ու շփման մեջ մտնել դրա կրողների հետ։ Եվ մի՞թե կարելի է հավատալ, որ դու  կարող ես այդ դեպքում , քո 15 օրյա փորձի խորությունից, հաղորդել այն, ինչ կուտակվել է քո մեջ կյանքի ամբողջ ընթացքում։
Խոսքերը ավելորդություն են ու փառք նրան, ով քիչ է խոսում, իսկ խոսելիս արտահայտվում է կարճ ու այդ կարճության մեջ հաղորդում միտքը իր ամբողջականությամբ։
Ասում են , մի ժամանակ մարդը ընդունակ է եղել իր մտքերը ուղղակիորեն փոխանցել մյուսին, իր համընդգրկունության մեջ և դա եղել է մարդկանց այն հիմնական պարգևներից , որ տրվել էին Վերինից…
***
Ասում են ՝ խոզերի առաջ մարգարիտ մի շփիր … մնում է միայն շարունակել ՝ ասելով. «հաճախ մարդիկ իրենց ձեռքին պատահած մարգարտի փայլից կուրանում , խոզ են դառնում»։
Ini – 03.04.2010

« — Ի՞նպես ասեմ ամենաաննկարագրելի բանը։
-Պարզապես լռիր և կասես…»

Երևի թե կյանքը բարդություն է, որ մեզ ստիպում է մտածել հավերժականի ու անվերջանալիի մասին։ Պարզապես այլև կերպ էլ չի կարող լինել. Բարեկեցիկ կյաքից չեն ծագում լավագույն արժեքները, անոնք ձևավորվում են տանջանքի ու չարչարանքի մեջ։ Խնդիրների լուծման ու լուծման փորձերի մեջ մարդը մարդ է մեծարվել ու արժանի դարձել իր կոչումներին։
Ցավում եմ միայն , որ չեմ կարող իրապես երաժշտությամբ զարդարել խոսքս, որ հասնեմ ու հասցնեմ այնտեղ, ուր ցանկանում եմ , իսկ այդտեղը ֆիզիկական աշխարհում չէ, չնայած ամենաառաջնային պատճառն է հանդիսանում բոլոր կատարված, կատարվող ու կատարվելիք իրադարձությունների շոշափելի աշխարհում։
Այդուհանդերձ ցանկութունների տռփանքի մեջ եռացող այս հասարակությունը սպանում է իմ միջի կատարյալի մնացուկին, ում ամենօր ցանկանում ես փայփայել ու ի ցույց դնել մյուսներին։ Շփումները, ընկերները, ընտանիքը հաճախ կորում են  հավերժական արժեքների հետ համեմատած, արժեքների որոնց նկատմամբ հետաքրքրությունը վաղուց է մոխրացել, ու հավանաբար այն պահից , երբ առաջին անգամ մարդը ի զորու եղավ լեզվի ուժով քար նետել . լեզվի նետած քարը շատ ավելի վիրավորական դարձրեց , քան այն ամենը ինչ ստեղծել է մարդկային հասարակությունը։ Մարդիկ ունակ են հարվածել վիրավորել մյուսին, խոսել անդադար, խոսել տանջալի ու սպանել քո հոգու միջի լավագույն մասը ։ Աշխարհիկների նյութապաշտական իրանակություններով կյանքը անընդունակ է տեղավորել լավագույն լեզվաբանի արտահայտած պարզագույն միտքը իր մեջ։ Սակայն սեփական հոգու կրակը փայփայող մարդու համար այնքան հեշտ է ազդվել հասարակ մահկանացուի զզվելի խոսքերից։
Ձայների ու նյութի այս տհաճ աշխարհից կորել են բնության ձայները . մի՞թե հաճախ են մենք նայում երկնքին վայելելու նրա լազուրի մեջ կորած այլ իրականությունները, իսկ դա այնքան հավանական է, որ ահա այնտեղ Օրիոնի գոտու մոտ , մի այլ բանական քաղաքակրթության ներկայացուցիչ նույնն է անում ։ Նայում է իր մոլորակի հավանաբար մի այլ գույնի  երկնքին, մտորում անվերջանալիի ու անսպառի մասին, ցանկանում հագեցնել իմացականի իր ծարավը նորանոր իմաստություններով ՝ տրված իրեն իր նախնիներից։
Երբեք չես կարող գնահատել ճգնակեցությունը միայնակ կղզում, այնտեղ ուր մարդիկ չկան։ Մարդկանց բացակայությունը ինքնին այդտեղը վերածում է դրախտի ու ինքնազարգացման լավագույն կետի ՝ ուր կենտրոնանում են լավագույն մտքերը, լավագույն իմաստունները, լավագույն բարերաները։ Մարդկային տանջանքի ու նվաստացման էությունը նրա կառուցած սուտ սոցիումի մեջ է, այն հասրակության, ուր հակասույթունների հիմքի վրա բուրգեր են կառուցվում, ուր մարդասպանը իշխում է ազնիվների գլխավերևում, ուր արդարը դատվում է, իսկ գող ավազակը արդարադատվում, ուր մածունը սև է, և ուր մարմնական տռփանքը համարվում է ցանկություններից վեհագույնը, երբ սեռական հաճույքի ցանկությունը իշխում է մարդականց ամենաքիչ լուսավորված անկյուններում անգամ , ուր իշխում է «ցեխի ու նողկանքի» արքայատոհմը, ուր ատելին սիրելի է, ուր բարոյականությունը դա անհայտ կղզու, անհայտ հասցեի պես մի բան է, ուր  մարդը պարզապես սեռական կարիքի պոնտենցիալ բավարարիչ է։
Ո՞ւր են մարդիկ, ո՞ւր են մեր օրերի Պլատոները, ո՞ւր են Նիցշեները, ինչու են նրանք մեզնից հեռու գնացել, բարձրացել Տիբեթի սարերը ու այնտեղից նայում մեզ՝ նողկալիներիս։
Գրել ինչ ցանկանում ես, ասել . չի կարող ստացվել մարդու մոտ , շարադրել անշարադրելին, նկարագրել աննկարագերլին, վերցնել անընդգրկելին ու շաղ տալ մարդկանց դիմաց, տալ նրանց անտանելին։
***
Նայում ես հետ վազող լույսերին, մեքենայի արագությունը անհետանում է՝ ձայները սկսում են խլանալ, շշուկների մի աշխարհ է քեզ պարուրում իր քողի մեջ, ու տաքացնում իր անտեսանելի քնքշությամբ։ Բարու ու լռության ձեռքը քո վրա է, և դու նրա հովանու ներքո կարողանում ես մի պահ արթնացնալ և մի կողմ դնել  մթագնած տեսողության դիտակներդ ու նայել շրջակա աշխարհին պատած մոխրապատ իրականությունը ։ Բառերը ավելորդ են դուրս գալիս, մտքերը այնքան են ծանրացել ուղեղում , որ անտանելի են։
Շշուկների աշխարհում ապրում է ճշմարտությունը, այն, որին մենք, իբր, ման ենք գալիս ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Լսել դրանք մի խնդիր է , հասկանալը ՝ մի այլ , ըմբռնելը մի այլ, որից յուրքանչյուրը իր բարդություններով անհասանելի է մարդուն այս հասարակության կերպարին ու արդեն վաղուց ինչ այդպես է…..

Follow me
Մտածում եմ , որ . «Հավերժական լաբիրինթոսը գոյություն ունի և ոչ թե տարածական , այլ ժամանակային։ Դա իրական մի լաբիրինթոս է ՝ ամբողջ կյանք տևողությամբ, որի ընթացքում դու հետևում ես մեկ հերոսը , մեկ ժամանակահատվածում կատարած քայլերին, իսկ մնացյալին թողնում ես այնտեղ , որտեղ ընտրություններ ես ունեցել։
Ցավոք, ինձ եմ հետևում.
“Քայլ աջ , քայլ ձախ
Նոր ընտրություն, մի նոր խաղ.
Քայլ դեպի ձախ
Ես արել եմ ,
Իմ մտքերին հետևել եմ
Քայլ դեպի աջ
Ես չեմ արել այս անգամ ։
Սակայն,
Մի ուրիշ տեղ, մի ուրիշ ժամ,
Հենց այստեղ ու այդ պահին
Հետևել եմ երկրորդ մտքին… ”
Հետևում եմ իմ այն հերոսին, որտեղ ձախ եմ արել, այլ ոչ թե աջ։
Զգում եմ , թե ինչ քաղցր է այն, ինչը անհասանելի է, ու գտնվում է աջ կողմի գնացողի իրականությունում միայն։ Ահա և ես այդ աջն եմ ուզում, ուզում եմ այն իրականությունը, որտեղ աջ եմ արել ։
* * *
Մտահանգումների ծովում դաշույնի հանգեցի, ձեռքս առա, ու կտրեցի այն կառույցս կիսատ էր, թույլ ու անհիմն, կամքս հստակ , բռունցքս ուժեղ։
Այդուհանդերձ , ես աջ էլ եմ արել. Ինչ-որ մի տեղ, ինչ-որ մի ժամ, դա արդեն էական չէ … կարևորը այն է, որ ես արել եմ , ու ինչ-որ մի այդ տեղում հետևում եմ ես նրան»։

Մեկնաբանի´ր ազատությունը…

…և նա պատասխանեց ինձ։
—    Ի՞նչ է ուզածդ, — նրա հստակ ձայնը ստիպեց ինձ լարել ուշադրությունս։
—    Ազատություն, ազատություն եմ ուզում , — պատասխանս այնքան ցանկալի էր , որ ես արտասվեցի։
—    Մեկնաբանի´ր այն և դու կստանաս այն։
Առավոտ էր…
Արթնացա , արդեն իմանալով այսօրվա իմ անելիքը։ Կյանքի կապանքները կային, և դրանցից մեկը ծամացույցն էր . «Դու գործ ունես անելու, հիշի´ր, իսկ ժամը յոթին տանից դուրս պետք է գաս»։ Նա ինձ հուշում էր , ես նրան հայհոյում։
«Իսկ ի՞նչ անել, — ինքս ինձ հարցրեցի ՝ արհամարհական մոռանալով ժամացույցի խոսքերը»։
Մեկնաբանե՞լ։ Եթե ուզել եմ , ապա պարտավոր եմ կատարել պարտավորվածությունս։
Շատ եմ մտածել , սակայն երբեք  այս անգամվա պես մոտիվացված չեմ եղել։ Մտքով եղել եմ ցմահ բանտարկյալ և պատկերացրել այնտեղ իմ ազատության ձգտումը, փախել եմ այնտեղից, դուրս եկել հազար անգամ , հազար տեղից ամենաբարդ հնարներով։ Մահվան գանցող զինվոր եղա մի անգամ , ու նորեն փրգվեցի, ազատություն ես ստացա…
Դյութանքն էր ինձ գցել իր կապանքները, իր շղթաները վզիս էին ծանրացել գեղեցկուհու տեսքով , նա գերել էր միտքս , սակայն չէր տրվում ինձ։ Ցանկացա դուրս գալ նրա կապանքներից։ Ջանքեր, եռանդ և ես ազատ եմ կրկին։ Մի անգամ էլ թռչուն էի ՝ պահվող ոսկե մի վանդակում։ Ոսկյա-ոսկե սենյակի մեջ, ոսկի հագած հսկա տերերով, շուք-շքեղ ապարանքի , հազար-հազար հարկերից ինչ-որ մեկում … ու ազատություն էի երգում, ամենաքաղցրը բոլոր երգերից, իր քաղցրությամբ անհավասար, իսկ թովչանքով՝ անզուգական։
Երգս գերեց ոսկի հագած, ոսկե սրտով տիրոջ կամքը . ձեռքը մեկնեց ինձ ազատեց ոսկե բանտի ոսկե կյանքից. ու ես թռա, թռա առաջ, թռա վերև իմ երազի, հասա երկինք, երկինքն ի վեր ու երկնեցի լինել ազատ , լինել անկախ մինչև վերջ, բայց այդ պահին հենց հասկացա, որ ազատ չեմ, ազատ չեմ դեռ։
Անկում ապրեց իմ միտքը, ու ընկավ երկիրն ի վար, հասավ-հասավ  ընկավ սիրտս, ստուգեց կամքս դիվաչար։
Մի պահ լռեցի ու հիշեցի իմ կարդացած խոսքերից . «Որքան էլ, որ թևավոր լինեն մեր մտքերը, չեն պոկի նրանք մեզ երկրից» ։ Սաադիի մտքի թռիչքը ՝ նրա ծերության տարիներին, իր սրությամբ ավելի դինամիկ էր , քան այն , ինչ իմ միտքը երկնել է երբևէ։
Նրա մտքի պարզ «թռիչքը» , ի հակադրում հենց իրեն, պոկեց նրան երկրից…
Խորն ու երկար հոգոց արի և լարեցի լսողությունս՝ ցանկանալով ունկնդրել սրտիս ձայնը։
«Ինչպե՞ս մեկնաբանեմ ազատությունը, — դիմեց միտքս իմ սրտին, — ի՞նչ պատկերներ ու իրականություններ հորինեմ , որ բավարարեմ հարցը քո»։
Սիրտս լուռ էր.
Տրոփում էր.
Այն ձայն չտվեց իմ մտքին…
Մնացի ես իմ մտքի հետ , նրա կարճ թռիչքներով, նրան տեսա իմ մտքի մեջ՝ իր բազմաթիվ երազներով։

Եթե այն գոյություն ո՞ւնի, ինչ է այն ինձ համար։ Բա՞ռ է այն աներևույթ, ի՞նչ  է այն ինձ համար։
Ո՞րտեղ է այն բառարանը, որ կտա նրան մեկնաբանություն, թե այն նույն բառարանում ազատ է այդ բառի դիմաց՝ թողնված է բախտի վրա։
Ի՞նձ է տրված տալու նրան հստակ ու պարզ ձևակերպում։
Եթե այն ազատություն չէ կյանքի բազում տառապանքներից, եթե այն չէ, երբ փախչում ես ոսկե հսկա պալատից, եթե այն չէ, երբ տեսնում ես արեգակին ջերմացնող, սև պատերի մութ անկյունում գոյություն չունեցող պատուհանից, եթե այն չէ , երբ ազատվում ես սպիտակ, նաղշուն մի կաքավի՝ դյութիչ, ինքնող հայացքից, ապա ո՞րն է այն, որ մի պղտոր ջրում է այն հոսանքի հետ գնում առաջ, որ մի մոլորակի շուրջն է նրա  էլիպսաձև ուղեծիրը։
Ազատություն , այնպես , ինչպես մեկնաբանեց Նալբանդյա՞նը։ Դա նա արեց , դա էր նրա մտքի բարձրունքը ցուցադրած. Ես նա չեմ , ու մեր մեջ ասած, չեմ էլ ցանկա նա լինել ։
Փախուստ բանտից, մահից փրկում, դրախտի մեջ փռված կանաչ, որտեղ «ազատ» էր Ադամը այն։
Մի՞թե նա էր ազատ այնտեղ։
Ադա՞մը……այնտե՞ղ,
Չէ´։
Այնտեղ ազատ չեն լինում։
Միտքս թռավ , գնաց առաջ, մարմինս իր հետ տարավ, տարավ վերև, մինչև վերև, մինչև լուսեղեն երկնակամար, հասավ այնտեղ ու կանգ առավ՝ անզորության մեջ տապակված։
Նայեց վրաս ու իր մտքով նա ինձ ասաց,
—    Հարցդ տո´ւր, հա´րց տուր ինձ, ասեց թաղծոտ մեղմիկ ձայնով։
Սրտիս խոսքը դուրս թռավ իմ շուրթերից։
—    Ազատություն, ազատությունը մեկնաբանի´ր, թռար հասար երմնակամար, հասար վերին երկինքներին, ուժիցդ չէ՞, որ  բարբառես ու տաս հստակ մի սահմանում։
Միտքս լռեց ու իր մտքի երկունքի մեջպայթեց հսկա , պայծառ լույսով,
Ժայթքեց այն ինքն իր մեջ,
Տվեց , առավ սրտին մի ձայն,
Ի ցույց  հանեց նա իր ուժով
Պատկեր՝ ձուլված միայն ձայնից։
Ես ազատ եմ իմ կամքի մեջ, ես տեսնում եմ ազատություն ամեն ինչում ու խոսում եմ ՝ մեկնաբանում։
Ազատ եմ ես թռչունից էլ,
Ազատ քամուց երկրային,
Քանզի երկիրն ինձ սահման չէ,
Դուրս եմ նրա սահմաններից,
Դուրս եմ բոլոր կանոններից,
Դուրս եմ բոլոր պատերից.

Ես ազատ եմ , ազատ եմ ես,
Եվ տալիս եմ ազատություն։

Ես  ազատ եմ այնքանով, որքանով , որ իմ միտքը ձգտում է ազատության։
10.03.10

Եվ Վերինն ասաց. «Դո´ւ , Տերն ես իմաստության …» և այդպես եղավ ։
Արարման յոթերորդ օր։