ՎԱՀԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ | Արուս տատը

Posted on Սեպտեմբերի 26, 2010

0


«Ինչ կզրցիս, հըբը Աշոտիս աղջկանը ճեյեզին բուրդը վեվ տի էնե» (Ջավախքի բրբ.` Ինչ ես խոսում, բա Աշոտիս աղջկա օժիտի բուրդն ով է պատրաստելու), սա Ջավախքի N գյուղում միայնակ ապրող Արուս տատիկի զայրացկոտ պատասխանն էր` բոլորի այն հարցին, թե ինչպես և ինչու է նա միայնակ այդքան ոչխար և այլ անասուններ պահում:
Մի քանի տարի էր, ինչ Արուս տատիկը կորցրել էր իր սիրելի ամուսնուն` գյուղի երկարամյա ռանչպար Անդրանիկ պապիկին, որին գյուղում բոլորը ճանաչում էին որպես Անթո պապի: Ամուսին, որին հավատարմորեն սիրել ու նվիրվել էր իր ողջ կյանքի ընթացքում, իսկ ծերության օրերին նրանք պարզապես անփոխարինելի ընկերներ էին դարձել միմյանց համար: Երևի այդ, կամ մեկ այլ` մեզ համար դեռևս չբացահայտված պատճառով էր, որ Արուս տատիկին վերջին շրջանում հաճախ կարելի էր տեսնել ջրակալած աչքերով, իսկ երբեմն-երբեմն` ամուսնու պատկերի առջև երկար նստած` լուռ ու մտահոգ:
Որդիները` Աշոտն ու նրանից կրտսերը` Արշակը, վաղուց է, ինչ նրա մոտ չեն, և Արուս տատիկի գերագույն նպատակն է, որ ամուսնացած տեսնի իր կրտսեր որդուն, իսկ ավագ տղայի ընտանիքի անդամների համար նա աշխատում է գիշեր ու ցերեկ: Ծեր կնոջ հոգու մեջ դեռ սավառնում են իր փայփայած որդիների կերպարները, որոնք մանկությունից մինչ պատանեկություն վազվզել են իր շուրջը: Նրա պարզ ու մաքուր սիրտը դեռ ընդունակ չէր ընկալելու այն դառը ճշմարտությունը, որ որդիները վաղուց արդեն օտարացել են իրենից, որ նրանց այլևս հետաքրքիր չէ իր տքնաջան քրտինքով պատրաստված պահածոներն ու մթերքները, բուրդն ու գուլպաները:
Հոր հուղարկավորման ժամանակ էր, որ վերջին անգամ  հայրենի գյուղ էին այցելել որդիները: Եկան, մի քանի օր մնալուց հետո` մեկնեցին: Մոր տխուր աչքերը երկար հետևեցին նրանց, մինչև որ հեռվում այլևս չէր նշմարվում հեռացող ավտոմեքենան: Նա այդ օրվանից դեռ թաքուն հույսեր էր փայփայում, որ Արշակը ականջ կդնի իր թախանձանքներին ու կամուսնանա, որ Աշոտը մի օր իր հետ գյուղ կբերի իր դստերն ու տղային, որոնց ինքը տեսել է միայն ծնվելու ժամանակ:
«Տեսնիս իսի գուլպաները Լուսինեիս հագովը կըլլին, թե մեծըցած կըլլի շան աղջիկը», իր համար մտմտում էր Արուս տատիկը, երբ պարապ ժամանակ գործում էր գուլպաներ: Իսկ հիմնական ժամանակ նա կամ լինում էր դաշտում` հողագործական աշխատանքների մեջ, կամ` գոմում` անասուններին խնամելիս: Նրան պարապ տեսնել հնարավոր չէր:
Եթե Արուս տատիկն իմանար, որ Արշակն արդեն մի քանի տարի է, ինչ ամուսնացել էր մի ռուս աղջկա հետ, իսկ ավագ որդու` Աշոտի աղջիկը Մոսկվայի սրճարաններից մեկում աշխատելիս իրեն նվիրել էր անբարո կյանքին, ապա դարձյալ կաշխատեր այդպես քրտնաջան` դժվար էր ասել, ավելի ճիշտ` դժվար էր պատկերացնել այն պահը, երբ այդ ամենի մասին կլսեր նա: Բայց` չգիտեր: Չգիտեր և շարունակում էր օրնիբուն աշխատել:
«Վաչո ջան իմ արտս եփ տի քաղես կոմբայնովդ, ախր գարիս պարպել է, էս տարիա հավերս շատցուցի, կուզեմ քիչմ հավկիթ ժողովեմ, Աշոտիս աղջկանը մե ժիլետմ առնեմ, կսեն դը Մասկվա ցուրտ է…»` Արուս տատիկի պարզ ու միամիտ, սակայն սրտի ամենանվիրական մասից դուրս եկող բառեր, որոնք կարելի էր լսել նրա բերանից մշտապես, ամեն մի առիթով: Այդ խոսքերի բովանդակությունն ու հասցեատերերն  անփոփոխ էին, փոխվում էին միայն օրերը, ամիսները, տարին… Իսկ ծեր կնոջ ուժերը կամաց-կամաց սպառվում էին, իղձերը` մնում անկատար:
Հարևան Վարսոյի տղաները նրան տարան իրենց մոտ` Ռուսաստան, Արուս տատիկը տխրեց մի փոքր. շատ էր կապված նրա հետ, միասին կիսում էին իրենց վշտերը, խոսում տղաներից ու թոռներից: Թաքուն մի հարց արթնացավ ծեր կնոջ մեջ. բա իր տղաները երբ են տեր կանգնելու իրեն… Սակայն հարցի պատասխանը շուտով գտվեց. Վարսոն, չդիմանալով Մոսկվայի պայմաններին, շուտով մահացավ: Արուս տատիկի համար պարզվեց, որ իրենք հայրենի գյուղից ու տնից հեռու` օտար ափերում, երկար կյանք չունեն. «խե~ղճ Վարսոն, գնաց, կորավ, գոնե գերեզման ունենար, գնայի հետը մի քիչ «խոսեի», սիրտս թեթևանար, մեկը չկա` սիրտս բանամ», տխուր միտք էր անում Արուս տատին, «չէ~, ես իմ տնից ոչ մի տեղ չեմ գնա, ես իմ ամուսնու օջախի ծուխը չեմ հանգցնի, ես իմ շեմից դուրս կգամ միայն դագաղիս մեջ պառկած, եթե հանկարծ իմ տղաքս ա զոռեն, մեկե չեմ էրթա…», եզրափակում էր իր մտմտուքներն Արուս տատին այսպիսի եզրակացությամբ:
Քչքչքչ… Ջավախքի արհեստական ջրամբարներից մի քանի օր է, ինչ ջուր են բաց թողնում` կարտոֆիլի դաշտերի ոռոգման նպատակով: Սակավաջուր գյուղերում այդ օրերին գյուղացիների միջև պատահում են նաև լեզվակռիվներ, որոնք երբեմն թեժանալով` կարող են հասնել մինչև ծեծկռտուքի: Սակայն վերջին շրջանում այս ամենն այլևս կորցրել են իրենց նախկին «ուժգնությունը». գյուղերում մարդկանց հետ` հողամշակների թիվն էլ է պակասել…
Արուս տատին ևս առաջիններից էր նետվում առուների մեջ, փորում նոր առվակներ, մինչև որ ջուրը կհասցներ իր արտը: Մի օր էլ, երբ սովորականի պես հոգնած տուն եկավ և ձեռքը խոթեց այն տեղը, որտեղ պահում էր դռան բանալին, ձեռքը դողաց, սիրտն սկսեց ուժգին թրթռալ, դեմքի մկանունքն արագ ձգվեց. «եկել են…» այս միտքը վայրկենապես անցավ նրա մարմնի ողջ երկայնքով: Նա մի քանի անգամ ձեռքը շարժեց` կրկին համոզվելու համար, որ բանալին տեղում չէ, ուրեմն… Խեղճ կնոջ դեմքի թախիծը նախկինից ավելի մռայլ դարձավ` երբ հանկարծ նկատեց, որ բանալին այդ օրը վերցրել էր իր հետ… Ուրեմն… Դեռ պետք է նորից սպասի:
Գյուղի մոսկվայաբնակ մեծահարուստները վերջին շրջանում վերանորոգել էին եկեղեցին, սակայն նրա դուռը գրեթե չէր բացվում: Արուս տատիկը հաճախ էր սիրում գնալ այնտեղ, համագյուղացի Բաբկենին խնդրում էր, որ բացի եկեղեցին, մոմ էր վառում, դողդոջուն հայացքով նայում սրբապատկերներին: Նրա սրտի թաքուն հույսերն ավելի էին ամրանում, երբ նրանց գումարվում էր աստվածային այս զորությունը: «Ա~խ Աստված ջան, ինձի էնքան ուժ ու ղիվըթ տաս, օր ուրուշին վրա չծանդրնամ, թե չէ` ինձի պես խեղճ ու կրակին վեվ տի պահե»` այս էր խնդրում նա Աստծուց, իսկ մեկ-մեկ էլ, և հատկապես այն ժամանակ, երբ ամուսնուն ավելի հաճախ էր հիշում, աղոթում էր, որ իր մահից հետո Աստված հանկարծ չբաժանի իրենց:
«Արուս, տղաքդ հեչ չեն օգնե քեզի, օր էդքան չարչրվիսկը». այսպես` հաճախ անկեղծ կարեկցանկով, հաճախ էլ` քիչ բամբասանքի ոճով կշտամբում էին նրան գյուղի` իր հասակակից կանայք ու ծերերը: «Է, տղաքս ունին, օր օգնեն, ըշտը հազիվ իրենց գլոխը կպահեն», լինում էր պատասխանը: Այս պատասխանը, սակայն, «դրսի» մարդկանց համար էր: Իրականում, Արուս տատիկի «ներսում», հոգու մի մութ անկյունում անթեղված էր մայրական մի մեծ վիրավորանք, սակայն այդ մասին գիտեր միայն ու միայն ինքը. մայրական հպարտությունը նրան երբեք թույլ չէր տալիս, որ նա այն պատմեր ուրիշներին: Այդ վիրավորանքը նա այսքան ժամանակ մերթընդմերթ պատմում էր միայն մի տեղ. դա իր սիրասուն ամուսնու պատկերի առջևն էր, և այն էլ ոչ ցերեկը: Արուս տատիկն իր սիրտը բացում էր միմիայն ուշ երեկոյան, երբ խորասուզվում էր իր մտքերի, ապրումների ու հույզերի մեջ: Սակայն արձագանքող չկար նրան: Ամուսինը` Անթո պապը, նրան էր նայում իր անթարթ ու լուռ հայացքով: Եթե նա կենդանի լիներ, ապա Արուս տատիկի վիճակն այդքան վատ չէր լինի, միասին միմյանց կօգնեին, իրարու կխնամեին, միմյանց անկեղծ զրուցակից կլինեին… Այս ամենի մասին մտորելով` Արուս տատիկի սիրտն ավելի ու ավելի էր կծկվում, ձեռքերի դողը` շատանում: «Ա~խ, Անթո, Անթո, բա սաղ չլլեիր հիմի, ես ինձի էսքան մեննակ ու անտեր չէի զգա… Տար ինձի ինչ կըլլի, տար քովդ` ոչ դու մեննակ կըլլիս, ոչա ես», հայացքը չկտրելով ամուսնու պատկերից` մրմնջում էր Արուս տատիկը:
-Куда уезжаешь ты, папа?
-Գեղ տի էրթանք ես ու հոփարդ:
-А что такое “гех”.
-“Гех”- это наше село.
-А что случилось ?
-Бабушка заболела.
Այո, Աշոտն ու Արշակը գյուղի իրենց հարևանների միջոցով տեղեկացվել էին, որ մայրն արդեն մի քանի ամիս է, ինչ ծանր հիվանդ է, և նրան հերթով խնամում ու ուտելիք էին տանում գյուղի կանայք: Ճշտելով, որ մոր հիվանդությունը «սովորական» հիվանդություն չէ, վերջիններս որոշեցին մեկնել գյուղ:
Աշուն էր, խոր աշուն, ձմռան շունչ էր փչում Ջավախքում: Ամռան կեսերին գամվելով անկողնուն, Արուս տատիկն այս անգամ չէր կարողացել ցանված արտերի բերքն իր ձեռքով ամբարել: Այդ գործը նրա փոխարեն կատարել էին հարևաններն ու գյուղի մոտիկ-բարեկամները: Անասունների խնամքը նույնպես իրենց վրա էին վերցրել նույն մարդիկ, մինչև կտեսնեին, թե Արուս տատիկի վիճակն ինչպիսին կլինի: Սակայն վերջինս օր-օրի նվաղում էր:
Նոյեմբերի վերջին օրն էր, երբ Աշոտն ու Արշակը հասան հայրենի գյուղ: Ձյունն արդեն կամաց-կամաց Աբուլի փեշերից իջնում էր ներքև: Նրանց գալստյան առթիվ Արուս տատիկի տանն էին հավաքվել համագյուղացի-բարեկամները: Սակայն ծեր կինն այլևս չէր խոսում: Լուռ հայացքը շարունակ ուղղում էր ամուսնու պատկերին ու երկար-երկար նայում: Որդիների գալը նրան հայտնեցին ուրախ ու բարձր ձայներով, սակայն նա դարձյալ չկարողացավ իր ապրումներն արտահայտել բարձրաձայն: Միայն կարողացավ դողդոջուն ձեռքով սեղմել որդիների ձեռքերն ու արտասվել…
Աշոտն ու Արշակը շրջեցին իրենց մանկության օջախում: Ամեն ինչ նույնն էր, կարծես երեկ լիներ, երբ նրանք թողել ու ընդմիշտ հեռացել էին: Նույն թոնրատունն էր, երբ մի քանի օրը մեկ մայրը տարածում էր լավաշի անուշահոտ բուրմունքը, նույն կտուրն էր, որտեղ իրենք երկար ու ձիգ օրեր ծաղացել են պահմտոցի, սեղանը, աթոռները, պահարանը, ամանեղենը, հոր հողագործական գործիքները, բահերն ու եղանները, որոնք մոր ժրաջան աշխատանքի շնորհիվ երբեք չէին ժանգոտել: Ճռնչալով բացվում է պահարանը. մի կողմում իրենց մանկության շորերն են, խնամքով ծալված ու շարված իրար վրա, մյուս կողմում` թոռների ու որդիների համար գործված գուլպաներն ու բրդյա վերնաշապիկները, բացվում է մարագի դուռը. դեռ անցած տարիներից պահված պահածոների, մուրաբաների ու թթուների մի ողջ շարան, որոնք խնամքով պատրաստվել ու պահվել էին` ինչ-որ մեկի համար… Ամեն, ամեն ինչ նույնն էր մնացել, միայն մոր զվարթ ձայնն ու կենսուրախ ժպիտը չկար…
Աշոտի ու Արշակի գալու հաջորդ օրն էր, վաղ առավոտյան Արուս տատիկի վիճակն ավելի ծանրացավ, նա կրկին հայացքով, իր մեջ վերջին անգամ ուժ հավաքելով` կանչեց իր մոտ որդիներին: Հավաքվեցին նաև մարդիկ: Հիվանդը ձեռքով նշան արեց անկողնու տակը, բարձրացրին, մի փոքրիկ թղթապանակ էր այնտեղ, վերցրին, դրեցին ձեռքերի մեջ: Նա այն դանդաղ բարձրացրեց, մեկնեց որդիներին: Նրանք վերցրին թղթապանակը` դեմքերին տալով հարցական արտահայտություն: «էդ իր դագաղի ու թաղման ծախսերի փարան է, որ Արուս տատիկը հավաքերկը», նկատելով որդիների հարցական հայացքները` կողքից միջամտեց հարևանուհին:
Մի քանի րոպե անց` Արուս տատիկն այլևս կենդանի չէր: Նա մեռավ` այդպես էլ չտեսնելով իր իղձերի իրականացումը: Մի բան հաստատ մխիթարում էր նրան, որ` հեռանալով իր սրբազան օջախից, իր հարևաններից ու բարեկամներից` նա առհավետ միանալու էր իր սիրելիին, որի պակասն զգացել էր ամեն ժամ:
Որդիները դուրս եկան նրա սենյակից, մտան բակ: Աշոտը բացեց մոր վերջին նվերը. կլորիկ մի գումար էր, ինչպես արդեն հուշել էր հարևանուհին: Նա նայեց իր եղբորը, եղբայրը` իրեն: Եկուսի աչքերին էլ արտասուքներ երևացին: Նրանք իրենց կյանքում թերևս առաջին անգամն էր, որ այդքան խորությամբ հասկացան ամեն ինչ, հասկացան, բայց արդեն ուշ էր…

Վահե ՍԱՐԳՍՅԱՆ
31.01.2010թ.
ք. Երևան